Zamanlar etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster
Zamanlar etiketine sahip kayıtlar gösteriliyor. Tüm kayıtları göster

16 Aralık 2011 Cuma

Dem (Zamanlar) -Dema Niha (Geniş Zaman)

Dema Niha / The Simple Present Tense

1. Verbs in general: stems and infinitive

Each verb in Kurdish has two stems, or basic forms: a present stem, and a past stem. Each stem is used as the basis for different tenses, moods etc., by adding various prefixes and suffixes, which will be explained during the course. In this lesson we look at the simple present tense.

The usual way of referring to a verb is by its infinitive, which is based on the past stem of the verb. The infinitive is the form that a verb is listed under in the dictionary. It is formed very simply by adding -n to the past stem. If the stem ends in a consonant, then a short buffer vowel -i is inserted before the -n. The formation of the present stem, on the other hand, is often irregular (see below).

Here are examples of the basic forms of some verbs:

meaning infinitive Present stem

speak, talk axaft-in axiv-

eat xwar-in xw-

read, study xwend-in xwîn-

work xebitî-n xebit-

see dît-in bîn-

wash şûşt-in şo-

do, make kir-in k-

give da-n d-

know zanî-n zan-

2. The simple present tense

The simple present tense is used for all actions performed in the present, whether continuous or regularly recurring. It is formed from the present stem (see previous point), to which a prefix di- is attached. Then the personal endings are added according to each person. Examples of conjugations are as follow:

Ez di – xebit – im ‘I work / am working’









present tense prefix present stem personal ending

kirin (to do) xwendin (to read, study)

Ez di – k – im Em di – k – in Ez di – xwîn – im Em di – xwîn – in

Tu di – k – î Hûn di – k – in Tu di – xwîn – î Hûn di – xwîn – in

Ew di – k – e Ew di – k – in Ew di – xwîn – e Ew di – xwîn – in

3. The negative form of the simple present tense is derived by replacing di- with the na- negation marker:

xwarin (to eat) xebitîn (to work)

Ez na – xw – im Em na – xw – in Ez na-xebit-im

Tu na – xw – î Hûn na – xw – in

Ew na – xw – e Ew na – xw – in

However, there are two exceptions to the negation marker. The negative form of the present tense prefix for the verb zanîn (to know) and karîn (to be able) is formed by replacing di- with ni- instead of na-:

zanîn (to know) karîn (to know)

Ez ni – zan – im Em ni – zan – in Ez ni – kar – im Em ni – kar – in

Tu ni – zan – î Hûn ni – zan – in Tu ni – kar – î Hûn ni – kar – in

Ew ni – zan – e Ew ni – zan – in Ew ni – kar – e Ew ni – kar – in

3. Common irregular verbs in the present tense:

There are two irregular verbs conjugated differently both in affirmative and negative sentences in present tense. These are hatin (to come) and anîn (to bring).

Hatin (to come)

Affirmative Negative

Ez têm Em tên Ez nayêm Em nayên

Tu tê Hûn tên Tu nayê Hûn nayên

Ew tê Ew tên Ew nayê Ew nayên

Anîn (to bring)

Affirmative Negative

Ez tînim Em tînin Ez naynim Em naynin

Tu tînî Hûn tînin Tu naynî Hûn naynin

Ew tînê Ew tînin Ew nayne Ew naynin

5. Derivated verbs

The verb vexwarin (to drink) is a derivated verb, based on a particle ve- plus the verb xwarin ‘eat’. It is important to note that the present tense prefix comes between the preverbal particle and the present stem:

from vexwarin the first person singular present is: ve-di-xw-im

from rabûn ‘get up’ the first person singular present is: ra-di-b-im

To use them in negative sentences, we simply replace di- with na.

venaxwim.

6. Compound Verbs

The verb hez kirin (to like, to love) is a compound verb. It consists of two meaningful words. Usually the first word is a noun and the second one is verb (helping verb if you like) which is kirin (to do) or bûn (to be) in most of the cases. When we use a compound verb in a sentence, we only conjugate the helping verb (kirin or bûn or any other helping verb) with the appropriate person markers. Sometimes, we may see another word (noun or adjective) inserted between the first noun and the helping verb. Let’s look at the example:

Ez ji televizyonê hez dikim

Ew guhdarî nûçeyan dike.

Onur destê bavê xwe maçî dike.

Hevalên min temaşê filmekê dikin

Ez herroj di saet 9an de hişyar dibim

Dersên me di saet 2yan de dest pê dikin

Li gundan, em li hespan siwar dibin.

Ez qet li teyyareyan siwar nabim.

The Reflexive Xwe

The reflexive pronoun xwe has different meanings and usages. It always has the same form, regardless of how it is used.

1. It can be used as possessive pronoun in an Izafe construction:

Ew ji dersên xwe hez dike She likes her courses.

Ez li gel malbata xwe dimînim. I stay with my family.

Tu li mefta xwe digerî? Are you looking for your keys?

2. It can be used as reflexive pronoun as in:

Xelk ji xwe re li bazaran meyweyan dikirin.

The people buying fruits for themselves in bazaars.

Ez xwe dibînim neynikê da.

I see myself in the mirror.

3. The reflexive xwe can only be used when it refers to the subject of the sentence it occurs in, and in this context, it must be used. Compare the following:

Ez ji dayika xwe hez dikim I love my mother (xwe refers back to the subject Ez)

Tu ji dayika min hez dikî You love my mother (xwe cannot be used here,

because the subject of the sentence is Tu ‘you’, is not the same person as the possessor in dayika min ‘my mother’. In contexts like these, a form of the oblique personal is used.

Rojeke Min / My Day (literally: one day (roj-ek) of me)

Navê min Salih e. Ez xwendekar im li zanîngeha Marmarayê. Ez li mala mamê xwe dimînim. Lê mala dê û bavê min li Diyarbekirê ye. Ez sibêhan zû radibim. Ewil ser û çavên xwe dişom, taştê dixwim. Paşî diçim zanîngehê. Pênç dersên min hene. Ez ji hinek dersên xwe hez dikim ji hinekan hez nakim. Em hinca kitêbên balkêş dixwînin û nîqaşên baş dikin, lê belê hinca jî ez gelek acz dibim. Li zanîngehê gelek hevalên min hene. Hin hevalên min tirk in û hin jî kurd in. Ez li gel hevalên xwe yên kurd re bi Kurmancî xeber didim, lê mixabin hin hevalên min ên kurd Kurmancî nizanin. Piştî nîvro tenê derseke min heye; dersa edebiyatê. Dersa edebiyatê da em nivîsên edebiyata tirkiyê dixwînin, lê ez gelek cara meraq dikim edebiyata kurdî çawa ye. Dersên min direng xelas dibin. Paşî, têm malê, dersên xwe dixebitim û hinca televizyonê seyr dikim. Hema bêje herşev ez dora saet 12an radizêm.

Mam: uncle, amca

Zû: early

Ewil: firstly, first of all

Taştê: breakfast

Paşî: Then

Hinek: some

Hinca: sometimes

Balkêş: interesting

Acz dibim: I am getting bored

Li gel: together with

Mixabin: unfortunately

Piştî nîvro: afternoon

Hema bêje: almost

Dem(Zamanlar)-Dema Bê(Gelecek Zaman)

2-GELECEK ZAMAN (DEMA BÊ/ DEMA DAHATÛ)
Gelecekte yapılması düşünülen iş veya gelecekte olması beklenen durumu ifade eder. Yani henüz bu olay gerçekleşmemiş veya bu durum içerisinde bulunulmamaktadır. Kürtçe'de gelecek zamanı gösteren ekler; "-ê, dê, wê" dir. Gelecek zamanda fiilin önüne 'bi' öneki getirilerek gelecek zaman oluşturulur. 'Bi' öneki şimdiki zamanın fiil köküne eklenir. Şimdiki zamandaki 'di' önekini kaldırıp yerine 'bi' getirirsek gelecek zamana dönüşür. Ayrıca yine şimdiki zamanda olduğu gibi yardımcı fiillerle oluşturulan bileşik veya türemiş fiilerde de durum aynıdır. 'di'yı kaldırır yerine 'bi'yı eklersek (tabi -ê, wê, dê eklerini unutmadan) gelecek zamanı oluşturmuş oluruz.

Ezê bikim: Ben yapacağım
Tuyê bikî: Sen yapacaksın
Ewê bike: O yapacak
Emê bikin: Biz yapacağız
Hûnê bikin:Siz yapacaksınız
Ewê bikin: Onlar yapacaklar
Ezê bixwim: Ben yiyeceğim
Tuyê bixwî: Sen yiyeceksin
Ewê bixwe: O yiyecek
Emê bixwin: Biz yiyeceğiz
Hûnê bixwin: Siz yiyeceksiniz
Ewê bixwin: Onlar yiyecekler
Ezê dabigrim: Ben yükleyeceğim
Tuyê dabigrî: Sen yükleyeceksin
Ewê dabigre: O yükleyecek
Emê dabigrin: Biz yükleyeceğiz
Hûnê dabigrin: Siz yükleyeceksiniz.
Ewê dabigrin: Onlar yükleyecekler.

Olumsuz hali ise 'bi' yerine 'ne' konulmasıyla elde edilir.
Ezê negrim: Ben kapatmayacağım
Tuyê negrî: Sen kapatmayacaksın
Ewê negre: O kapatmayacak
Emê negrin: Biz kapatmayacağız
Hûnê negrin: Siz kapatmayacaksınız
Ewê negrin: Onlar kapatmayacaklar
Ezê ranexînim: Ben sermeyeceğim
Tuyê ranexînî: Sen sermeyeceksin
Ewê ranexîne: O sermeyecek
Emê ranexînin: Biz sermeyeceğiz
Hûnê ranexînin: Siz sermeyeceksiniz
Ewê ranexînin: Onlar sermeyecekler

'Dê' bazı yörelerde kullanılır ve '-ê' yerine kullanılır. Ayrıca 'wê' nin kullanıldığı yerlerde de 'dê' kullanılabilinir. Yazılma açısından 'Dê' ve 'wê' nin '-ê'den farkı başındaki kelimeden ayrı yazılmalarıdır. 'dê' ve 'wê' yî de birkaç örnekte kullanalım.

Ez dê bimrim: Ben öleceğim
Tu dê werî: sen geleceksin
Ew dê baz bide: O koşacak
Em dê negihijin: Biz yetişemeyeceğiz
Hûn dê herin: Siz gideceksiniz
Ew dê bizivirin: Onlar dönecekler
Kevok wê azad bifirin: Güvercinler özgürce uçacak
Mar wê biteve de: Yılan seni sokacak
Roj wê derkeve: Güneş doğacak
Em jî wê rojek bimrin: biz de bir gün öleceğiz.

Dem (Zamanlar)-Dema Borî (Geçmiş Zaman)

4-GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORÎ)

Kürtçe'de 5 alt geçmiş zaman vardır.
1- Dema Boriya Têdeyî yada Dema Boriya Sade (di'li geçmiş zaman)
2- Dema Boriya Dûdar yada Dema Boriya Çîrokî (miş'li geçmiş zaman)
3- Dema Boriya Berdest yada Çîrokiya Dema Niha (şimdiki zamanın hikayesi)
4- Çîrokiya Dema Boriya Têdeyî/Sade (di'li geçmiş zamanın hikayesi)
5- Çîrokiya Dema Boriya Dûdar/Çîrokî (miş'li geçmiş zamanın hikayesi)

Geçmiş zamana geçmeden önce bir-iki hatırlatma ve uyarı yapmak gerek. Daha önceki dersimizde gördüğümüz gibi iki grup Şahıs Zamiri vardı. Bunlardan birincisi: "Ez, Tu, Ew, Em, Hûn, Ew" idi. İkinci Grup ise: "Min, Te, Wî/Wê, Me, We, Wan" zamirlerinden oluşur. İkinci grup zamirler geçmiş zaman dışında özne olarak kullanılmaz. Geçmiş zamanda da bazı fiillerde özne olarak görev görürler. Yine bilmemiz gereken bir gruptaki zamirler bir cümle içerisinde hem özne, hem nesne olarak görev yapmazlar. Yani birinci gruptaki özne durumunda ise, nesne durumunda ikinci gruptaki zamir görev alır. Kürtçe'de bir tek geçmiş zaman yoktur. Geçmiş zaman beşe ayrılır.

1-Dİ'Lİ GEÇMİŞ ZAMAN (DEMA BORIYA TÊDEYÎ/SADE)

Kürtçe'de asıl fiilerden (lêkerên resen) mastar ekini attığımızda di'li geçmiş zamanda kullanılan fiilin kökü kalır. Buna bitişik zamir soneklerini getirdiğimizde di'li geçmiş zaman oluşur.

ÖRN: 'kuştin' fiilinden 'in' mastarını attığımızda 'kuşt' kelimesi kalır. Cümle içerisinde kullandığımızda da;

Min tu kuştî : ben seni öldürdüm.
Min gellek derd kişand : ben bir çok dert çektim.
Te ew nekuşt : sen onu öldürmedin.
Te got çi? : sen ne dedin?
Wî em kuştin? : o (er) bizi öldürdü mü?
Wî tiştek nedî : o (er) bir şey görmedi.
Wê hûn kuştin : o (d) sizi öldürdü.
Wê erebe girt : o (d) araba aldı
Wan tu nekuştî? : onlar seni öldürmediler mi?.
Me rê guhert : biz yolu değiştirdik.
We ez nekuştim : siz beni öldürmediniz.
We xwarin xwar? : siz yemek yediniz mi?
Me ew kuştin : biz onları öldürdük.
Wan qeza kir : onlar kaza yaptı.

Dem (Zamanlar)-Dema Niha (Şimdiki Zaman)

1-ŞİMDİKİ ZAMAN (DEMA NIHA)
Şimdiki zaman adından da anlaşılacağı gibi şu içerisinde bulunulan zamanda yapılan iş veya bulunulan durumu ifade eder. Kürtçe de şimdiki zamanı belirten ek 'di' önekidir. Ayrıca fiil bitişik zamirî ekini de alır. Bitişik zamirleri geçen derste görmüştük.

Ez dikim: Ben yapıyorum
Tu dikî: Sen yapıyorsun
Ew dike: O yapıyor
Em dikin: Biz yapıyoruz
Hûn dikin: Siz yapıyorsunuz
Ew dikin: Onlar yapıyorlar
Ez dixwim: Ben yiyiyorum
Tu dixwî: Sen yiyiyorsun
Ew dixwe: O yiyiyor
Em dixwin: Biz yiyiyoruz
Hûn dixwin: Siz yiyiyorsunuz
Ew dixwin: Onlar yiyiyorlar
Ez digrim: Ben kapatıyorum
Tu digrî: Sen kapatıyorsun
Ew digre: O kapatıyor
Em digrin: Biz kapatıyoruz
Hûn digrin: Siz kapatıyorsunuz
Ew digrin: Onlar kapatıyor

Fiilin başına 'di' önekini getirerek oluşturulur. Kürtçe'de birçok yardımcı fiil vardır. Bu yardımcı fiillerin bulunduğu eylemlerde zaman çekimleri farklı olur. İster bileşik, ister türemiş fiil olsun, bu tür fiillerde 'di' öneki esas fiil ile yardımcı fiil arasına konur. "Rakirin, vêxistin, dagirtin fillerini örnek olarak verecek olursak:

Ez radikim: Ben kaldırıyorum
Tu radikî: Sen kaldırıyorsun
Ew radike: O kaldırıyor
Em radikin: Biz kaldırıyoruz
Hûn radikin: Siz kaldırıyorsunuz
Ew radikin: Onlar kaldırıyorlar
Ez vêdixim: Ben içiyorum
Tu vêdixî: Sen içiyorsun
Ew vêdixe: O içiyor
Em vêdixin: Biz içiyoruz
Hûn vêdixin: Siz içiyorsunuz
Ew vêdixin: Onlar içiyorlar
Ez dadigrim: Ben dolduruyor
Tu dadigrî: Sen dolduruyorsun
Ew dadigre: O dolduruyor
Em dadigrin: Biz dolduruyoruz
Hûn dadigrin: Siz dolduruyorsunuz
Ew dadigrin: Onlar dolduruyorlar

Yukarıdaki örneklerde verilen fiillerin başındaki esas fiiller kendi başlarında kullanıldıklarında hiçbir anlamları yoktur. Bunlar bileşik fiillerdir. Bir tür bileşik filler dışında isim ve fiillerden oluşan bileşik fiiller de vardır bunların çekimlerini de "barkirin, maf xwarin, jangirtin" fiilleri üzerinden yaparsak:

Ez bar dikim: Ben yüklüyorum
Tu bar dikî: Sen yüklüyorsun
Ew bar dike: O yüklüyor
Em bar dikin: Biz yüklüyoruz
Hûn bar dikin: Siz yüklüyorsunuz
Ew bar dikin: Onlar yüklüyorlar
Ez maf dixwim: Ben hak yiyorum
Tu maf dixwî: Sen hak yiyorsun
Ew maf dixwe: O hak yiyor
Em maf dixwin: Biz hak yiyoruz
Hûn maf dixwin: Siz hak yiyorsunuz
Ew maf dixwin: Onlar hak yiyorlar
Ez jan digrim: Ben sancılanıyorum
Tu jan digrî: Sen sancılanıyorsun
Ew jan digre: O sancılanıyor
Em jan digrin: Biz sancılanıyoruz
Hûn jan digrin: Siz sancılanıyorsunuz
Ew jan digrin: Onlar sancılanıyorlar

Şimdiki zamanın olumsuzu ise 'di' önekinin yerine 'na' getirme ile elde edilir. Başka hiç bir eyleme gerek yoktur.
Ez betal nakim: Ben iptal etmiyorum
Tu betal nakî: Sen iptal etmiyorsun
Ew betal nake: O iptal etmiyor
Em betal nakin: Biz iptal etmiyoruz
Hûn betal nakin: Siz iptal etmiyorsunuz
Ew betal nakin: Onlar iptal etmiyorlar
Ez baz nadim: Ben koşmuyorum
Tu baz nadî: Sen koşmuyorsun
Ew baz nade: O koşmuyor
Em baz nadin: Biz koşmuyoruz
Hûn baz nadin: Siz koşmuyorsunuz
Ew baz nadin: Onlar koşmuyorlar